Schrijvers zwijgen niet, ze schrijven alleen wat bewuster

Enkele woorden heen en weer met mij op Facebook (meer een uitlachen van elkaars opgestoken vinger dan een discussie die naam waard) verleidde recensent Mark Cloostermans tot een diepgaander stuk. De bijtende opmerkingen naar PEN Vlaanderen daargelaten, kan ik mij helemaal terugvinden in zijn slotalinea. Er gaapt soms een kloof tussen de journalistieke en de literaire wereld, tussen het snelle, impulsieve schrijven en het bedachtzame, aftastende. Tussen de uitnodiging om je mening op scherp te zetten en een uitnodiging om je mening los te laten, te relativeren. Tussen zwart-witdenken en navelstaarderij ook soms.
Toch wil ik niet zomaar beweren dat goede literatuur enkel in boekvorm verschijnt, of eenduidig zeggen dat goede literatuur per se bedachtzaam is. Een sterke column kan ook een uitstekend staaltje retoriek zijn. En je mag van literatuur zowel verwachten dat je als lezer uitgesproken ja of neen roept, dan wel dat je het opgeeft om nog in ja-neen te denken. Die twee functies zijn niet compatibel, dat wel. Maar die tweedeling loopt niet zomaar tussen kranten en boeken. Hoogstens verlangen kranten vooral uitgesproken meningen. Van boeken verlangen we beide (en nog veel meer: ontspanning bijvoorbeeld, of een dieper zicht op een mens, of …). Hoogstens kun je kranten verwijten dat ze te vaak één menselijk verlangen vooropzetten, namelijk sensatie. Maar één boek kan ook niet alle verlangens tegelijkertijd bespelen.

De aanleiding van onze discussie die naam niet waard was, zoals je al bij Cloostermans las, een opiniestuk van Dirk Leyman. Ondertussen hebben de feiten hem al grotendeels ongelijk gegeven. Enerzijds heeft de veelgelauwerde Nigeriaanse auteur Tade Ipadeola op verzoek van PEN Vlaanderen een opiniestuk over Boko Haram en Charlie Hebdo geschreven. Het stilzwijgen dat Leyman aan PEN Vlaanderen verweet, wordt nu niet alleen meer tegengesproken door een persbericht dat hem ontgaan was, maar ook door de wetenschap dat terwijl hij zijn opiniestuk schreef, de organisatie bezig was om een buitenstaander aan het woord te laten in plaats van de al gekende inner circle.
Anderzijds schreef Rachida Lamrabet een straf opiniestuk. Het is het spiegelbeeld van wat Stefan Hertmans schreef op Facebook over het zwijgen. Hij vertelde hoe hij vooral vol ongeloof naar de beeldenstroom heeft zitten kijken. Ik herken dat. Ik zag ook de urenlange vage beelden van een industrieterrein, wachtend op een actie van de politie en ondertussen de tijd volpratend met wat men voor het gemak analyses en updates noemde. Maar wat Lamrabet dan wel tot schrijven aanzet, is haar persoonlijke betrokkenheid. Niet alleen voelt ze zich als moslima in een hoek gedrongen waar ze zich niet thuisvoelt, ze heeft ook persoonlijke banden met een overledene in Syrië.

Vanuit eenzelfde persoonlijke betrokkenheid reageerde ik wel op de onterechte beschuldigingen aan het adres van PEN Vlaanderen. Ik heb er niet voor niets zes jaar in het bestuur gezeten. Daarnaast beweert Leyman dat schrijvers hadden moeten reageren omdat het hier om de vrijheid van meningsuiting gaat. Maar zo simpel ligt het niet. Veeleer lijkt me hier sprake van een oorlog binnen de moslimwereld om wat de ware islam is. Die oorlog wordt hoofdzakelijk in landen als Syrië, Jemen en Irak uitgevochten, maar maakt een enkele keer ook slachtoffers in Europa. Vreemd genoeg – en ik weet nu even niet in de volgende redenering wat de kip en wat het ei is, waarschijnlijk voedden beide bewegingen elkaar – doen de hardliners het meeste hun best om aan het Europese clichébeeld van de moslim te voldoen, namelijk die van de gewelddadige extremist, van de misogyne hoofddoekfetisjist, van de opdringerige homohater die vaker met de Koran zwaait dan dat hij (jawel, hoofdzakelijk is het een ‘hij’) erin leest. Als hij daar al toe in staat is. En daartegenover is er de islam die oproept om zorgzaam te zijn voor de medemens, om bewust in het leven te staan, om aandacht te hebben voor de arme en voor je brede familie, kortom een warme islam die veel vaker beleden wordt dan die van wat we in Europa extremisten noemen en die in enkele moslimlanden ook daadwerkelijk aan de macht zijn. Maar die, zoals Fatena Al-Ghorra zondag tijdens Toast Literair in Vichte mooi opmerkte, misschien één duizendste van het in totaal 1,4 miljard moslims op Aarde uitmaken.

Morgen houdt PEN Vlaanderen zijn Algemene Vergadering. Ik ben benieuwd hoe het met hen gaat.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *