Zo’n imagined community bestaat wel in Vlaanderen: je hebt daar geen Bekende Belgen maar wel Bekende Vlamingen, en die BV’s staan dan symbool voor een hele reeks zaken uit de populaire cultuur die mensen delen. Van Oostende tot Maaseik kunnen mensen met elkaar spreken over ‘Familie’ en Ann Van Elsen. Misschien zijn er nog wel mensen die zich Belg voelen, maar in feite zijn ze dat niet: ze wéten dat ze in Wallonië niet over Jan Leyers of Rik Torfs moeten beginnen.”

Ook Luc Huyse heeft duidelijk televisie gekeken: “[I]k pleit voor een omzichtig gebruik van de term regimecrisis. Ik noem het liever een zware depressie – laten we bij Frank Deboosere een goeie term uit de klimatologie halen. Een regimecrisis heb je als fundamentele afspraken tussen bevolkingsgroepen verstoord raken en als één groep alle vormen van overleg opblaast en eenzijdig zijn wil doordrukt. ik betwijfel of die laatste voorwaarde al is vervuld.
[...] Toen Kathleen Cools en Lieven Verstraete onlangs in ‘Terzake’ Bart De Wever ondervroegen over zijn klacht tegen Le Soir, maakten ze al de vergelijking met stammentwisten in Afrika en met rassentegenstellingen. Had ik erbij gezeten, ik was ontploft – wat een kleingeestigheid! Ik zou weleens willen weten wat er achter die continue behoefte om te dramatiseren zit. Denken sommige persmensen graag van zichzelf: ‘Ik ben journalist in de woeligste tijden sinds 1302′? Of zit er een politieke agenda achter? Want met dat soort terminologie creëert men wel degelijk een politieke realiteit.”

*

Enerzijds bevestigt het citaat van Huyse de bewering van Vermeersch. De verwijzingen naar mensen en gebeurtenissen vooronderstellen een imagined community die nog het best als ‘Vlaams’ omschreven kan worden. Wie buiten Vlaanderen weet dat Frank Deboosere een weerman is en Kathleen Cools en Lieven Verstraete twee tv-presentatoren van het politieke praatprogramma ‘Terzake’? Zelfs het jaartal 1302 doet niet bij iedereen zomaar een belletje rinkelen. Men zou kunnen denken dat Huyse blind is voor een maatschappelijke realiteit.

Maar ook Vermeersch heeft zijn blinde vlek. De VTM-soap Familie haalt dagelijks rond de 700.000 kijkers. Laten we ruim zeggen dat ongeveer anderhalf miljoen Vlamingen zou kunnen meepraten over de familie Van den Bossche. Kijkcijferhits als Sara halen een nog hoger getal, maar Vermeersch’ uitspraak blijft niettemin een veralgemening waar men heel voorzichtig mee moet zijn. Culturen zijn ficties, zijn tijdelijke gemeenschappen. Vermeersch had met hetzelfde aplomb kunnen beweren dat alle Belgen kunnen meepraten over een succesfilm als Titanic, over het weerbericht of over kroonprins Filip. Of hij had kunnen beweren dat de provincie Limburg een duidelijke culturele eenheid vormt die een ernstige vorm van autonomie verdient, afgaande op hun solidair provincialistische stemgedrag tijdens televotingspelletjes.

Alle gekheid op een stokje. Feit blijft dat er een culturele mythe kan opgemaakt worden van ‘de Vlaming’ en dat is niet iets wat van vandaag op morgen gebeurd is. Die mythe begon al toen men de Guldensporenslag als een Vlaams-Franse strijd ging afschilderen, of toen men na de Eerste Wereldoorlog de leugen begon te verspreiden dat Vlamingen alleen maar kanonnenvuur waren die onder onbegrijpelijke, want Franse, bevelen bewust een gewisse dood ingestuurd werden. Die mythe vond na de Tweede Wereldoorlog een onderkomen bij een verongelijkte minderheid van ‘zwarten’: mensen die zich niet naar de staatslogica wilden schikken die hen wegens collaboratie juridisch had gestraft, maar die de veroordeling van hun daden als een aanslag op hun ideeën beschouwden. In de verdrukking zijn alle diaboliseringen goed om zich staande te houden en om de schuldkwestie buiten zich te plaatsen. Of spreken we in de plaats van ‘verdrukking’ niet beter van: bij gebrek aan een gezonde vorm van zelfreflectie?

Na al die jaren heeft de mythe meer en meer terrein kunnen winnen en heeft nu sinds een tiental jaren een concrete uitlaatklep in de ‘Vlaamse eisen’. We zijn in de fase van de normalisatie beland, de fase waarin aan de kern, de Vlaamse mythe, niet meer getornd kan worden. De media zijn niet meer in staat om buiten een Vlaams-Waalse tegenstelling te denken. Elke enquête herleidt de tegenstelling tot feit, mensen worden gecategoriseerd als Vlaming of Waal, er is zelfs geen sprake meer van een Belgische regering: het is een federale regering. De journalistieke taal verzwijgt de Belgische mythe en neemt de Vlaamse mythe voor waar aan. (Misschien wordt het tijd om op zijn Klemperers een dagboek bij te houden.)

Zo zijn we terug bij het citaat van Luc Huyse en zijn vaststelling van het gebruik van oorlogstaal. Voorlopig bestond die enkel nog in vragende vorm, op de papieren van de interviewers die hun maatschappelijke verantwoordelijkheid veronachtzamen ten voordele van het dramatisch effect en de kijkcijfers. Maar op 14 juli sprak Mieke Vogels, Groen!-voorzitster, in een interview in De Morgen, haar angst uit voor een gewelddadige escalatie. Zoiets klinkt natuurlijk overdreven, tot iemand de woorden in de mond neemt.

*

De verwoestende kracht van mythes – de kracht die mensen aanzet om voor die mythe te doden en te sterven – zit verborgen in hun interpretatie van de feiten, in hoe ze de wereld naar hun hand zetten en de onaangenaamheden versluieren. Twee terechte vragen die Huyse zich stelt, helpen om anders naar de gebeurtenissen van de laatste dagen te kijken.

1. “Ik vraag me soms af in hoeverre het communautaire opbod geen vluchtheuvel is. Onze politici beseffen meer en meer dat ze in andere dossiers – de economische ontwikkeling, de globalisering, de internationale criminaliteit, klimaat, migratie, vergrijzing – nog maar over heel weinig hefbomen beschikken. Het zit visceraal in mensen om problemen uit de weg te gaan door de aandacht af te leiden. [...] Gooit men zich vandaag ook dààrom op een thema dat veel spektakel en drama garandeert, waardoor de Wetstraat-journalisten er dol op zijn?” (of: het communautaire opbod als bezigheidstherapie)

2. “De independentisten onderschatten bewust de kosten. Geen enkel bedrijf zou zich zo’n operatie kunnen permitteren zonder dat alles vooraf goed bestudeerd is: de economische, fiscale, culturele, juridische implicaties. Kan een land zich een splitsing veroorloven zonder dat allemaal te berekenen? [Een splitsing wordt] een onoverzichtelijke warboel, zeker als het uitroepen van een onafhankelijk Vlaanderen door het buitenland zou worden beschouwd als een secessie, een afscheiding. Vlaanderen zou geruime tijd in het luchtledige zweven. Dan is verdamping echt een risico.” (of: het communautaire opbod als blinddoek voor de gevolgen)

Een man met een snor was niet meer content.
Hij had zijn buik vol van het continent.

Die speelsheid zit ook in de inventieve blauwe vlekken die de achtergrond van de meeste bladzijden vormen, in het letterteken { dat achtereenvolgens als snor, kader voor een plattegrond, wolkbreuk, vishaak en lustobject voor Japanse dames dienst doet, in het gebruik van verschillende lettertypes, zowel handgeschreven, typmachineachtig als gestempeld. Daar komt nog eens bovenop: het voelen van de bestikte harde kaft, het tussen de vingers nemen van de stevige bladen (ik gok 150 gr) waar je bijna niet aan ziet dat ze gewoon uit een goede printer komen, het lastige, maar toch zo voorzichtig mogelijke draaien van de bladen rond de visdraden die ze bij elkaar houden, de woordenboekbladzij die gebruikt werd om de rug te verstevigen,…

Kortom, L’histoire d’un amour fou is in werkelijk alle opzichten een bijzonder staaltje huis-, tuin- en keukenvlijt. De auteur, Anna von der Mühle, heeft zichtbaar plezier beleefd aan het eigenhandig maken van elk boekje en dat plezier is besmettelijk. Ontdek bijvoorbeeld hier hoe niet de man de vis, maar de vis de man aan de haak slaat. Of de ‘polyfone klaagzang voor japanse vrouwen’, of de kwaliteitskruimels, of… L’histoire d’un amour fou is een boekje vol ontdekkingen. Het blijft in mijn boekenkast.

*

Volgende boek: Nachoem M. Wijnberg, Uit 7 (gekocht in Rotterdam, bij de koopjes op de 7de verdieping van Donner boekhandel, juni 2005).
Status: gelezen voor ik het boek had, in een geleend exemplaar van Olaf Risee.

*

Eerste boek op het programma: L’histoire d’un amour fou van Anna von der Mühle (gekocht op 28 juni 2008 op de KunstSUPERette).
Status: al gelezen.

hen
wij
hen
wij

zij
zij
ons

ons
ons
zij

Nu ik na enkele maanden aan de roman terugdenk, is hij vooral de roman van een stem, namelijk die van de alwetend-onzekere verteller. Voor mij zegt het voortdurende zoeken naar woorden en de zelfbevragende ‘tone of voice’ (de verteller geeft vaak zijn graad van zekerheid mee voor zijn formulering van de gevoelens en gedachten van de personages) meer over de crisistijden van de jaren zeventig en tachtig dan de gebeurtenissen in het verhaal en de me niet overtuigende spiegeling die de auteur in die gebeurtenissen gestoken heeft.

Het kan altijd eens gebeuren dat een boek tegenvalt, maar anders is het gesteld wanneer er fouten in een boek optreden. De anachronismen in Datumloze dagen van Jeroen Brouwers hebben voor mij het boek verpest. In het boek vertelt een terugblikkende oude man over de relatie tot zijn eerste vrouw en tot zijn enige, door hem ongewilde zoon. De afstotende krachten zijn met een ongelooflijke taalvirtuositeit beschreven, maar op het ogenblik van de bevalling loopt het mis. We krijgen het nog ongeboren kind te zien op een computerscherm en iets later botst de van zijn lot vluchtende man tegen een cliniclown aan. Ondanks het ontbreken van absolute tijdsaanduidingen in het boek (het heden van het verhaal speelt zich af na 9/11 en dat is het zo een beetje) wijst alles erop dat de zoon eind de jaren zestig geboren wordt. Toen werden de eerste, groezelige foetusfoto’s ontwikkeld - maar zeker nog geen bewegende beelden op een computerscherm - en was er van cliniclowns allerminst al sprake.

Vanaf dat ogenblik in het verhaal heb ik hoofdzakelijk voortgelezen op zoek naar bewijsmateriaal dat de auteur en redacteur géén fout gemaakt hebben, maar bewijzen daarvoor heb ik niet gevonden. Het genieten van de taal (ik zou hier graag bijvoorbeeld de omschrijving van die absurde cliniclowns citeren, maar ik vind het boek niet meer in mijn boekenkast) heeft het doorbreken van de ’suspension of disbelief’ niet kunnen compenseren.

Geen enkele recensent heeft bij mijn weten ook maar iets van deze anachronismen vermeld. Ben ik dan de enige die zich hieraan gestoord heeft?

x