De autobibliografie van Xavier Roelens

Ik zag vanavond sp.a-voorzitter Johan Vandelanotte naar aanleiding van de moord in Oostende beweren: “Een overheid kan een mentaliteit niet veranderen.” Hij legde de verantwoordelijkheid voor de huidige mentaliteit bij ouders, leraren, verenigingen. Tegelijkertijd herleidde hij een overheid tot het maken van wetten. Een wet kan inderdaad een mentaliteit niet veranderen, zoals hij opmerkte, maar het is toch ook de plicht van een overheid om ook en bovendien de kar van de mentaliteitsverandering te trekken, niet? Mensen mogen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid niet op politici af schuiven, politici mogen hun verantwoordelijkheid niet op mensen af schuiven.

De huidige wereld legt, nog volgens Vandelanotte, een te hoge prestatiedruk op de jongeren, en de druk gaat van de ketel in de vorm van ‘alsmaar toenemend zinloos geweld’. Mag ik die prestratiedruk vertalen als: er zijn teveel regels en wetten waar jongeren aan moeten voldoen? Misschien, en dan lijkt Vandelanotte zich tegen te spreken, maar meer dan concrete regels en wetten, meer dan zaken die we in een samenlevingscontract kunnen gieten, gaat het om een gedachtegoed.
In het laatste nummer van De Brakke Hond verwoordt Joris Note, naar aanleiding van die andere moorden vorig jaar in Brussel en Antwerpen, het gedachtegoed onderliggend aan het zinloze geweld als volgt: ‘De Antwerpse moorden worden gerelateerd aan een negatief maatschappelijk verschijnsel op de achtergrond: racisme, intolerantie, extreem-rechts… De Brusselse moord daarentegen heet zinloos omdat ze aan geen andere verschijnselen te relateren valt dan aan ander geweld, ‘het toenemend geweld in de samenleving’; maar dat is onjuist: die moord valt te verbinden met een achtergrondverschijnsel dat zeer veel ruimer verspreid is dan racisme, namelijk hebzucht. De maatschappij is op bezitten gericht, ze stimuleert het bezitten voortdurend met alle mogelijke middelen, en de jongere die geen mp3-speler heeft, is eigenlijk een niemand. Onze liberale premier zei na de Antwerpse moorden: zo zie je maar waar het extreem-rechtse gedachtegoed toe leidt; na de Brusselse moord zei hij niet: zo zie je maar waar het kapitalistische gedachtegoed toe leidt.’ Ik hoop dat de volledige tekst snel voor iedereen hier te lezen zal zijn. Het blijft verplichte lectuur.

Naast de bezittersmentaliteit als voedingsbodem voor geweld (toen een mp3-speler, nu een sigaret) zie ik ook de (liberale?) plicht een individu te zijn. De maatschappij verwacht van elk ‘onderdeel’ dat hij en zij iemand is, zichzelf betekenis geeft. Ik zie veel mensen rondom mij bezig met een zoeken naar zichzelf, een groeien naar zichzelf, of omgekeerd met het managen van de angst en het zelfbehoud.
Een maatschappij, en een politicus construeert vanop de eerste rij mee die maatschappij, zou zijn ‘onderdelen’ ertoe moeten aanzetten iemand te zijn voor iemand, de ander en/of de maatschappij. Een maatschappij moet telkens opnieuw uit zijn gelaatsloze onverschilligheid treden, want de onverschillige mens is een machine die even goed naar het werk gaat als uit het venster springt. Zoals Lucebert al wist. Een maatschappij moet zorgen dat het elk van zijn ‘onderdelen’ een plaats geeft, naast anderen, en dat elk zijn verantwoordelijkheid neemt naar de ander toe. Dat is wat ik van een socialistische partijvoorzitter verwacht.

x

Ik heb oud en nieuw gevierd in Nederland, al had ik eerder het gevoel in Beiroet (jaren ’80), Kosovo (jaren ’90) of Bagdad (vandaag) te zijn. Heel oudejaarsdag waren er ontploffingen te horen, of geluiden die op mitrailleurvuur leken. Uiteindelijk bleek het om gillende keukenmeiden, duizendklappers, strijkers of eenvoudige rotjes te gaan. Knalvuurwerk. Jongeren kuierden door de stad en gooiden waar en wanneer ze er zin in hadden een bommetje.

Ik vertelde iemand dat ik die geluiden beangstigend vond. Ze vertelde mij de oorsprong van vuurwerk: geluid maken was een ritueel om de geesten te verdrijven. Ik vroeg haar of die jongeren dat ook wisten. Ze glimlachte. Ze vertelde dat het mocht op oudejaar, weliswaar pas vanaf acht uur ’s avonds, maar toch. Ik vertelde haar dat het me typisch voor Nederland leek om zelfs vormen van misdaad te organiseren, op een liberale manier. Ik vertelde haar dat er in België ook meer en meer vuurwerk was op oudejaarsavond, maar dan alleen siervuurwerk (een woord dat ik die avond leerde: alle vuurwerk in België is siervuurwerk), enkel afgeschoten op middernacht en hoofdzakelijk door de gemeente. Gemeenten schenken een daad van schoonheid aan hun bewoners.

In de trein vond ik de Trouw van zaterdag 30 december. Daarin las ik in de “Letteren & Geest”-bijlage een artikel van Abdelkader Benali, Schipperen tussen twee Mekka’s. Het opent als volgt: ‘In tegenstelling tot wat gangbaar is, geloof ik dat rituelen mensen niet wezenlijk veranderen. En ik meen in de bedevaartreis die mijn vader naar Mekka heeft ondernomen, nu bijna acht jaar terug, een uitstekend voorbeeld te hebben gevonden.
Op fijnzinnige wijze - via de weg van het zwijgen en niet van het spreken - maakte zijn pelgrimage me duidelijk dat de mens zich weliswaar van tijd tot tijd wil overgeven aan een eeuwenoude stampraktijk, maar dat dit ritueel, als het erop aankomt, weinig tot geen sporen nalaat.’

Die nacht, op de terugweg van een nieuwjaarsfeestje, zag ik de sporen: rode resten van vuurwerkomhulsels, hier en daar een (hopelijk) leeggeschoten doos, een viertal gesneuvelde autoruiten. Ook de eerste twee dagen van het nieuwe jaar hoorde ik nu en dan een bommetje. Ik zag een jongen van tien met in zijn hand een brandend rotje leek terwijl hij met zijn ouders keuvelde en zijn jongere broertje een cirkel van rotjes op de grond legde. Het was niet de laatste keer dat ik snel doorliep.

Ik ben sinds woensdag terug in België. Bij ons lag er confetti op de grond. Men had gefeest.

x

Ik zag op het nieuws het knipwerk in een lezing door de paus nagebootst worden – nagebootst want klaarblijkelijk eerder in een ver en mysterieus land al eens uitgevoerd en becommentarieerd. Ik hoorde de paus zeggen: ‘Er sagte, und ich citiere: “Zeig mir doch, was Mohammed Neues gebracht hat, und da wirst du nur Schlechtes und Inhumanes finden wie dies, dass er vorgeschrieben hat, den Glauben, den er predigte, durch das Schwert zu verbreiten.” (mijn bron)

Ik dacht: dit klopt niet, en neen, het klopt niet. De volledige, officiële tekst staat hier (in Engelse vertaling) en er is in mijn ogen niets op aan te merken. De spreker kadert het citaat historisch en zegt onmiddellijk erna: “The emperor, after having expressed himself so forcefully, goes on to explain in detail the reasons why spreading the faith through violence is something unreasonable.” (mijn cursivering) Misschien is het omdat het in het Engels staat, dat het me als een mooi understatement klinkt, een kleine kwinkslag. Maar na alle gebeurtenissen klinkt er vooral onwetendheid door in deze woorden: onwetendheid dat het citaat zo op de korrel genomen zou worden.

(Intermezzo. Ook het Vaticaan verkleurt de werkelijkheid, want het bewuste citaat wordt ingeleid met: “Without descending to details, such as the difference in treatment accorded to those who have the “Book” and the “infidels”, he addresses his interlocutor with a startling brusqueness, a brusqueness which leaves us astounded, on the central question about the relationship between religion and violence in general, saying:”. Ik ben er zeker van dat deze zin er vorige week vrijdag niet zo stond, want dat stukje in het vet zag ik vandaag pas voor het eerst. Er werd vandaag op het nieuws gezegd dat de tekst ook naar het Arabisch vertaald is. Ik ben benieuwd of bovenstaande, later toegevoegde frase er ook instaat.)

Maar de regeringsleiders uit zeven Arabische landen en Turkije en Iran aanvaarden nog altijd niet de verontschuldigingen van de paus. De woorden die de paus citeerde, zijn de woorden van de paus geworden in de ogen van velen, alsof een acteur die de duivel speelt plots zelf de duivel zou zijn. Deze misvatting kom ik ook voortdurend tegen op deze forumdiscussie. Het ergste is daar dan nog eens dat mensen die het citaat proberen te kaderen vervolgens als “geen echte moslim” of commentaren van die strekking aan de kant worden geschoven.

Wat we meemaken is geen religieus conflict. Het is een ideeënoorlog tusssen openheid en bekrompenheid, tussen de mogelijkheid om teksten in nieuwe contexten te lezen en te verrijken en een zwart-witte eenduidigheid die teksten verstart tot fetisjen van betekenis en die alleen maar tot een mentale of fysieke boekverbranding kan leiden.

Wat we meemaken is ook geen vervolg op de cartoon-affaire: dat waren toen autonome werken, hier gaat het om een moedwillige cut uit een groter verhaal die nu een autonomie krijgt die het oorspronkelijk niet had.

Ik vraag mij tot slot af of de rellen in Hongarije niet van hetzelfde conflict een voorbeeld is: de eerste minister verwijt zijn ministers dat ze het volk iets voorliegen en nu beweert men dat de eerste minister het volk voorgelogen heeft. Deze vorm van personificatie vind ik angstwekkend.

x